Glosari

Alang Badan Kek

Bahagian kek yang berupa kayu melintang di bahagian badan kek untuk menggantung tali gantung karat dan tali gantung jentera.

Alang Hujung Kek

Bahagian kek yang berupa kayu melintang di bahagian hujung kek untuk menggantung tali gantung pasung.

Anak Anian

Bahagian tapak anian yang berupa kayu bulat berukuran kira-kira 20 cm tinggi yang dipasang pada bahagian tapak anian untuk menyusun benang lungsin. kayu anian.

Anak Geligin

Alat bantu membuat karat yang digunakan untuk menyengkang geligin semasa mengarat.

Anak Gedum

Alat yang berbentuk seakan-akan cendawan yang diperbuat daripada tanah yang telah dibakar, digunakan untuk menekan dan membentuk jasad tempaan dari arah dalam.

Anak Papan Gulung

Bahagian papan gulung yang terdiri daripada sepasang kayu bulat yang mengapit sisi kiri dan sisi kanan ibu papan gulung untuk menggulung benang lungsin.

Angkat Belira

Proses menegakkan belira besar dicelah benang lungsin sewaktu menenun.

Angkat Bunga

lih. angkat butang.

Angkat Butang

Proses mengambil dan memilih benang lungsin berdasarkan corak tertentu. angkat bunga.

Anian

Alat untuk memungut dan menyusun benang lungsin mengikut panjang dan lebar kain yang dikehendaki.

Anyaman Ghadas

Anyaman biasa yang tidak mempunyai kelarai dan corak yang digunakan lebih menekankan kepada penggunaan susunan warna

Anyaman Gila

Teknik menganyam yang berasaskan enam helai atau bilah mengkuang yang berbentuk isometrik (mempunyai ukuran yang sama) untuk membentuk mata anyaman heksagon (corak anyaman yang berbentuk enam segi), lazimnya digunakan untuk membuat bakul rombong, ketumbu atau tudung saji.

Apit Gigi

Bahagian jentera yang diperbuat daripada buluh atau kayu yang terletak di antara gigi jentera dan keng.

Badan Kain

Bahagian terbesar kain tenun, terutama kain songket, yang mengandungi corak utama. tubuh kain

Badan Kek

Bahagian kek yang terdiri daripada alang badan kek, belira besar, karat dan jentera.

Bakul Siya

Bakul bertingkat yang diperbuat daripada buluh, kayu dan dibaluti dengan kertas tebal atau kulit. Bakul ini kebiasaannya digunakan sebagai bekas hantaran atau hadiah. Beras, daging, kain, kuih muih dan berbagai-bagai barangan yang digunakan semasa majlis perkahwinan diisi ke dalam bakul siya.

Bekarah (Sbh)

Alat untuk melilit benang berkanji yang kering supaya memudahkan benang tersebut digulung pada lebeda.

Belira

lih. belira besar

Belira Angkat Butang

lih. belira besar

Belira Besar

Bahagian badan kek yang berupa kayu panjang nipis yang digunakan untuk membilang gigi belalang, mengangkat benang butang dan menguak benang lungsin supaya tegang dan menjadi laluan torak atau cuban. belira, belira angkat butang

Belira Kecil

Bahagian hujung kek yang berupa kayu panjang nipis yang digunakan untuk menanda benang lungsin sewaktu membilang gigi belalang.

Belebas Anian

Bahagian anian yang berupa kayu panjang yang menghubungkan kedua-dua tapak anian.

Belebas Kek

Bahagian kerangka kek yang terdiri daripada kayu yang memanjang menghubungkan tiang kek, sepasang di atas dan sepasang di bawah.

Belebas Pesa

Bahagian pesa yang terdiri daripada sebatang kayu yang menghubungkan tiang pesa.

Benang Angkat Butang

lih. butang

Benang Asing

Benang daripada nilon, guni, jerami dan lain-lain yang digunakan sebagai alat bantu menenun seperti membuat karat, mengikat butang, mengikat sumbi dan genu serta menjalin karat.

Benang Butang

lih. butang

Benang Lungsin

Benang tenun yang dipasang memanjang dari kepala kek ke hujung kek melalui jentera dan karat untuk menghasilkan kain tenun. Dalam tenun Iranun, lungsin dipasang pada saulayak yang kemudiannya digantung pada paguta.

Benang Pakan

Benang tenun yang melintang dan dilalukan di antara benang lungsin dari kiri ke kanan atau sebaliknya dengan sama ada menggunakan torak, cuban atau tangan untuk menghasilkan kain tenun. pakan.

Benang Tenun

Bahan tenun daripada kapas, sutera, poliester, emas, perak dan lain-lain yang ditenun menjadi kain.

Beranda

Ruang terbuka yang berbumbung dan berlantai dan terdapat di bahagian hadapan atau tepi ibu rumah. Ruang ini dijadikan sebagai tempat beristirahat dan bersantai.

Bibitan Aram (Sbh)

Bahagian alat tenun Iranun yang berupa kayu berukuran 121 cm panjang yang digunakan untuk menekat corak dan fungsinya sama dengan lidi songket dalam tenun kek biasa.

Bibitan Pakan (Sbh)

Bahagian alat tenun Iranun yang berupa kayu nibung berukuran 121 cm panjang, tempat melilitkan benang pakan pertama semasa menenun.

Biilah Sisip

lih. lidi songket.

Biilang Gigi Belalang

Proses membilang benang lungsin untuk menentukan tekatan sama ada turun satu naik tiga (tekat tiga) atau turun satu naik lima (tekat lima).

Biilang Gigi Jentera

Proses mengira gigi jentera untuk menentukan jumlah benang yang akan diani. Contonya jika gigi jentera berjumlah 1200, bilangan benang yang akan dipungut berjumlah 60 kali bagi 20 peleting.

Binasaren (Sbh)

Proses awet benang dengan menggunakan kanji nasi untuk menjadikan benang tahan warna.

Bindu

Sejenis alat yang digunakan untuk melarik kayu, gading atau lain-lain.

Bintalah (Sbh)

Alat aksesori tenun Iranun, daripada kayu berbentuk segi empat, berukuran 0.5m x 1m, yang digunakan untuk menegangkan benang apabila hendak dikanji semasa menyikat.

Bubungen (Sbh)

Bahagian alat tenun Iranun yang dibuat daripada buluh sumbiling, panjangnya 1m dan fungsinya sama dengan belira besar dalam kek biasa iaitu untuk memisahkan benang lungsin atas dan bawah supaya mudah dimasukkan benang pakan.

Buluh Colek (Sbh)

lih. jarum colek.

Butang

Simpulan benang asing yang menggantikan lidi songket sebagai tanda corak. benang angkat butang, benang butang, karat butang.

Caman

Bahagian badan kek yang terdiri daripada ruas buluh yang bertali berfungsi sebagai takal karat.

Canang

Sejenis alat bunyi-bunyian dalam kumpulan gong yang diperbuat daripada logam. Dahulu canang atau gong kecil ini dipalu bertujuan memberitahu sesuatu atau untuk memanggil orang dan sebagainya.

Celup

Proses mewarnakan benang kapas atau benang sutera dengan merendamkannya ke dalam larutan pewarna.

Cembul

Bekas kecil yang diperbuat daripada logam perak, tembaga atau kayu yang digunakan untuk mengisi gambir, pinang, tembakau dan sebagainya. Cembul menjadi pelengkap kepada tepak sirih.

Cuban

Alat daripada buluh yang berfungsi sebagai jarum yang diisi dengan benang emas atau benang berwarna sebagai benang pakan untuk menenun corak bertabur, corak melintang dan tepi kain.

Daging Kain

Jalinan tenun.

Dagu

Bahagian bawah jentera yang berupa papan beralur yang menjadi tapak gigi jentera.

Dalang

Dikenali juga sebagai Tok Dalang tukang cerita dalam permainan atau persembahan wayang kulit. Di samping bercerita beliau menggerak-gerakkan patung wayang kulit yang menjadi watak dalam persembahan teater tradisional ini.

Dapi (Sbh)

Bahagian alat tenun Iranun yang berupa tali pinggang yang dibuat daripada upih pinang yang dipasang pada dua batang kayu berukuran 30 cm sebagai penahan apabila menginjak pasiga supaya benang lungsin tegang.

Darwin

lih. ruing.

Daun Rahat

Bahagian rahat daun yang berbentuk jejari.

Daun Ruing

Bahagian ruing yang berbentuk jejari yang dibuat daripada buluh, kayu dan sebagainya.

Dawai Daun Rahat

Bahagian daun rahat yang terdiri daripada dawai yang menghubungkan daun rahat dan membentuk poligon.

Dawai Tali Kelindan

Bahagian daun rahat yang berupa dawai yang menghubungkan pasangan daun rahat.

Embakar (Sbh)

Proses menggulung benang dari berakah ke lebeda.

Alang Badan Kek

Bahagian kek yang berupa kayu melintang di bahagian badan kek untuk menggantung tali gantung karat dan tali gantung jentera.

Gadang

Nyiru atau bekas seakan dulang berbentuk bulat dihasilkan daripada anyaman buluh atau rotan dan digunakan untuk menampi.

Gadang Rahat

Bahagian rahat yang terdiri daripada sebatang kayu atau nibung bulat yang menjadi paksi rahat.

Gadang Ruing

Bahagian ruing yang terdiri daripada sebatang kayu atau nibung bulat yang menjadi paksi ruing.

Gegelung Regang

Bahagian hujung kek yang berupa gegelung tali yang diikatkan pada pasung dan menjadi pemegang kayu regang pasung.

Geligin

Bahagian karat yang berupa kayu nibung yang digunakan untuk mengapit dan meregangkan benang karat. Satu karat mempunyai dua pasang geligin. Geligin Panjang.

Geligin Panjang

lih. geligin.

Genu

Bahagian gigi jentera berupa dua pasang batang langkap yang mengapit bahagian atas dan bawah gigi jentera dan diikat dengan ikat bena.

Gerak

Bahagian atas jentera yang berupa papan beralur yang menjadi kepala gigi jentera.

Gerlis

Proses menyapu atau menyadur bahagian permukaan logam atau seramik dengan bahan yang berbentuk cecair bertujuan untuk kemasan pada produk yang dihasilkan.

Gigi Belalang

Benang lungsin yang telah dibilang untuk menentukan tekat tiga atau tekat lima.

Gigi Gadang

Gigi jentera halus yang ke-6 hingga ke-20, di kiri dan kanan jentera yang menjadi laluan tiga urat benang lungsin bagi setiap antara gigi tersebut. Istilah ini bergantung pada teknik tenun kain, biasanya dalam teknik tenun halus tidak diamalkan.

Gigi Jentera

Bahagian jentera yang terdiri daripada bilah langkap yang kasar dan halus yang disusun seperti sikat pada alur gerak dan dagu sikat.

Gigi Tepi

Gigi jentera yang kasar, lima di kanan dan lima di kiri jentera, yang menjadi laluan lapan urat benang lungsin bagi setiap antara gigi tersebut.

Hubung Tindas

Proses menyambung benang pakan atau benang lungsin yang putus.

Hujung Kek

Bahagian kek yang terdiri daripada belira kecil, alang hujung kek, pasung, papan gulung, tiang kek, kayu regang kek, kayu regang pasung, tali regang pasung dan tali regang kek.

Hulu Senjata

Merupakan bahagian senjata yang mempunyai sifatnya yang tersendiri. Fungsi utamanya ialah sebagai pemegang senjata serta dibentuk mengikut genggaman cengkaman tangan.

Ibu Papan Gulung

Bahagian papan gulung yang berupa papan yang beralur di bahagian tepi tempat anak papan gulung.

Ikat Bena

Bahagian jentera yang berupa jalinan tali atau benang yang mengikat genu dengan gigi jentera.

Ikat Butang

Proses menggantikan lidi songket dengan menyusup benang asing d kemudian disimpulkan menjadi butang.

Ikatan Ombak Beralun

Sejenis ikatan pada kain sarung yang dipakai bersama baju kurung Johor, baju Pahang, baju kurung cekak musang atau baju kurung Teluk Belanga. Dikenali juga dengan ikatan Johor-Riau. Sebahagian daripada kain sarung yang dipakai dilipat sama ada di bahagian sisi kiri atau kanan dan diikat kemas supaya tidak tertanggal. Lipatan seakan-akan beralun atau berombak-ombak menjadi penyeri baju kurung tradisional.

Ikatan Tindih Kasih

Sejenis ikatan pada kain sarung yang dipakai bersama baju kebaya atau baju Kedah. Kain sarung batik, songket atau tenun dilipat (ditindih) di bahagian hadapan dan kemudian dikat kemas supaya tidak tertanggal dan memudahkan pergerakan si pemakai.

Injak Karat

lih. kayu pijak karat.

Jangka dan Pelurut

Jangka diperbuat daripada sekeping kayu atau buluh. Di salah satu bahagian hujung kepingan kayu atau buluh dipasang mata tajam bertujuan untuk membelah daun pandan mengkuang menjadi bilah-bilah mengikut ukuran yang diperlukan.

Jarum Colek

Alat tenun halus daripada buluh, dawai, tembaga dan lain-lain yang hujungnya bercangkuk untuk mengait benang lungsin semasa proses menyampak. Buluh colek.

Jata

Lambang kebesaran sesebuah negeri atau negara.

Jejak Kaki

lih. kayu pijak karat.

Jejak Karat

lih. kayu pijak karat.

Jentera

Bahagian badan kek yang menyerupai sikat yang berfungsi sebagai laluan benang lungsin dan merapatkan benang pakan. jetera, sisir.

Jerami

Bahagian batang padi atau rumput yang telah dikeringkan dan banyak digunakan dalam perusahaan ternakan, pertanian, kraf tangan dan sebagainya.

Jetera

lih. jentera.

Kain Kasa Rubia

Sejenis kain nipis dan jarang tenunannya. Dikenali juga dengan nama kain sering, kain serasah atau kain khasah. Terdapat juga kain kasa rubia yang rapat tenunannya dikenali sebagai kain perai.

Kain Kelubung

Kain yang dipakai sebagai penutup, tudung kepala atau badan. Dahulu kain batik, tenun atau songket dijadikan sebagai kelubung terutamanya oleh wanita Melayu tradisional.

Kain Organdi

Sejenis kain yang ringan, nipis, berkilat dan tidak mudah berkedut. Sesuai digunakan untuk membuat sulaman, langsir dan lain-lain.

Kain Punca Potong

Sehelai kain yang kedua-dua bahagian hujung (pangkalnya) tidak disambung. Kain ini juga disebut kain punca cuai.

Kaki Kain

Bahagian kain selepas tepi kain.

Kaki Pijak

lih. kayu pijak karat.

Kaligrafi

Seni tulisan tangan yang menghasilkan huruf atau tulisan yang indah sebagai suatu seni; Khat.

Kambi

Dua urat benang lungsin.

Kapit

Bahagian lajur di tepi kiri dan kanan kepala kain. Ombak-ombak.

Karat

Bahagian badan kek yang terdiri daripada benang asing dan dua pasang geligin yang berfungsi untuk menurun dan menaikkan benang lungsin. Sebuah kek mempunyai sepasang karat.

Karat Butang

lih. Butang.

Kasau

Kayu yang dipasang melintang pada bumbung rumah sebagai rangka untuk memasang atap.

Kayu Anian

lih. Anak anian.

Kayu Butang

Bahagian hujung kek yang terdiri daripada dua batang kayu, satu diikat atau dipasang pada pasung dan satu lagi diikat dan digantung pada bahagian atas tiang kepala kek yang digunakan untuk menggantung butang.

Kayu Pesa

Bahagian pesa yang terdiri daripada sebatang kayu segi empat melintang di atas tiang pesa. Sanding bahagian yang menjadi tempat menggulung tenunan diraut supaya tidak tajam, dan salah satu bahagian mukanya berlurah dan berkuku untuk menjadi tempat menyangkutkan punca kain.

Kayu Pijak Karat

Bahagian bawah badan kek yang berupa kayu yang digantungkan pada karat dan dipijak untuk menaikkan dan menurunkan karat semasa menenun. injak karat, kaki pijak, jejak kaki, jejak karat, pijak karat.

Kayu Regang Kek

Bahagian hujung kek yang berupa kayu panjang melintang, bahagian tengahnya dibulatkan, yang menghubungkan antara dua tiang kek dan menjadi tempat mengikat tali regang kek.

Kayu Regang Pasung

Bahagian hujung kek yang berupa kayu bulat panjang yang disusupkan ke dalam gegelung regang dan bahagian tengahnya diikat dan diregangkan dengan tali regang kek.

Kek

Alat menenun kain yang terdiri daripada kepala kek, badan kek dan hujung kek.

Kekisi

Bahagian rahat yang berupa kayu atau nibung, panjangnya antara 12-18 cm, garis pusat 0.5 cm dan salah satu hujungnya meruncing, di tengahnya lekuk, untuk laluan tali kelindan.

Kendi

Bekas air yang bermuncung dan bertangkai yang diperbuat daripada logam (perak. tembaga) atau tembikar.

Kendik

Corak halus yang menjadi sempadan antara satu corak dengan corak yang lain.

Kepala Anian

Bahagian hujung tapak anian yang mempunyai dua anak anian tempat meletakkan benang pungut.

Kepala Kain

Bahagian kain yang mempunyai corak yang berlainan daripada badan kain/tubuh kain dan biasanya bercorak menegak.

Keng

Bahagian tepi kiri dan kanan yang menjadi tiang jentera.

Kepuk

  • Salah satu daripada bahagian rumah yang dijadikan tempat untuk menyimpan padi.
  • Sejenis alat berbentuk bulat diperbuat daripada daun mengkuang untuk mengisi penganan atau wajik. Sebelum dibuat kepuk, daun mengkuang dilayur dan kemudian dibentuk bulat. Penganan atau wajik yang dimasukkan ke dalam kepuk dialas dengan daun pisang. Kepuk yang berisi penganan atau wajik di sebut boko.

Kepala Kek

Bahagian kek yang terdiri daripada dua batang tiang kepala kek, papan duduk dan pesa.

Ketumbu

Sejenis bakul yang bertutup diperbuat daripada anyaman pandan mengkuang.

Kosmos

Alam semesta.

Kuak Lungsin

Ruang di antara benang lungsin yang dikuakkan, yang naik dengan yang turun, semasa ditenun.

Kubah

Kubah merupakan antara unsur seni bina yang berbentuk seperti separuh bulatan dan biasanya akan diletakkan di tempat tertinggi di atas bangunan (sebagai bumbung).

Kui

Merupakan bekas mengisi logam tembaga atau perak untuk dicairkan.

Kuku Sumbi

Bahagian hujung sumbi yang berupa cangkuk untuk mencangkukkan sumbi pada kain.

Kuku Pesa

Bahagian kayu pesa yang dibuat daripada paku, yang dipakukan menembusi, lurah untuk menyangkutkan lidi pesa.

Kukuran

Peralatan tradisional untuk mengukur kelapa. Bahagian badannya diperbuat daripada kayu kadangkala dihiasi dengan ukiran manakala matanya diperbuat daripada kepingan logam (besi).

Kutai

Rumah tradisional negeri Perak yang mempunyai keunikan tersendiri terutamanya pada struktur binaannya yang menggunakan bahan-bahan semula jadi. Kehalusan seni ukiran yang terdapat pada bahagian-bahagian rumah kutai lama menjadi hiasan dan mengawal sistem aliran udara di dalam rumah secara semula jadi.

Lakuer (lacquer)

Sejenis bahan pengilat yang disapu pada permukaan kayu atau logam.

Larik

Membentuk sesuatu bahan seperti kayu, batu atau logam menjadi licin dan berbentuk bulat.

Labeda

Bekas menggulung benang tenun Iranun yang biasanya dibuat daripada tin-tin kosong atau kayu yang diraut halus.

Lekuk Kekisi

Bahagian tengah kekisi yang lekuk untuk laluan tali kelindan.

Lempar Alin

Teknik pembuatan tembikar dengan cara putaran menggunakan mesin pemutar atau roda. Bentuk yang dihasilkan melalui teknik ini hanya terhad kepada bentuk bulat dan silinder sahaja.

Lidi Pesa

Bahagian kepala kek yang berupa lidi yang disisipkan pada punca kain dan kemudian disangkutkan pada kuku pesa.

Lidi Songket

Lidi langkap atau lidi buluh yang disisipkan pada benang lungsin untuk menentukan kedudukan corak ketika menyongket. bilah sisip.

Lilident (Sbh)

Bahagian alat tenun Iranun yang dibuat daripada buluh sumbiling sebesar 10 cm dan kira-kira 1.5 cm panjang. yang digunakan untuk menandakan benang lungsin dan penahan benang tersebut daripad bercampur dan berpilin.

Linggi

Kayu yang melengkung pada buritan atau haluan perahu.

Lunas

Kayu panjang pada dasar perahu.

Lungsin

lih. benang lungsin.

Lurah Pesa

Bahagian kayu pesa yang beralur tempat kuku pesa.

Luru

Proses menggilap atau menggosok permukaan tembikar (labu) supaya licin dan berkilat.

Masyarakat Chetti

Masyarakat India Peranakan atau Chetti Melaka merupakan kelompok minoriti India yang mengamalkan cara hidup dan budaya yang unik di Melaka. Masyarakat ini terbentuk daripada hasil perkahwinan campur yang berlaku di antara pedagang India dengan masyarakat tempatan.

Mata Kekisi

Bahagian runcing kekisi untuk menempatkan peleting.

Mati Warna

Proses menahan warna benang daripada luntur. memati warna.

Meja Hidang

Tempat melakukan kerja menghubung.

Melantak

lih. pelantakan.

Memati Warna

lih. mati warna.

Menenun

lih. penenunan.

Menerai

lih. terai.

Mengarat

lih. pengaratan.

Menghubung

lih. penghubungan.

Mengikat Tali Butang

lih. ikat butang.

Menjalin Karat

Proses mengemaskan bahagian atas karat dengan memberkas dan mengikat benang karat dengan benang asing pada geligin supaya kukuh.

Menyampak

lih. penyampakan.

Menyampok

lih. penyampakan.

Menyongket

Proses menyisipkan lidi songket pada benang lungsin untuk membentuk corak yang akan ditenun dengan benang emas. Proses ini hanya dilaku-kan untuk tenunan songket. menyungkit, songket, sungkit.

Menyungkit

lih. menyongket.

Merahat

lih. terai.

Metet

Bahagian anian yang menempatkan peleting.

Mihrab

Bahagian masjid atau surau yang menganjur ke kiblat atau tempat imam memimpin sembahyang.

Nyiru

Alat yang dianyam daripada rotan, bertam dan sebagainya yang digunakan untuk menampi bijirin seperti beras, gandum dan lain-lain.

Ombak-ombak

lih. kapit.

Otek-otek

lih. tangan rahat.

Pamor

Corak yang terdapat pada bilah mata keris. Terdapat dua jenis pamor yang utama iaitu pamor yang dirancang (rekaan) dan pamor yang tidak dirancang (semulajadi). Malah terdapat sebilangan masyarakat yang percaya bahawa pamor mempunyai daya magis yang sangat besar dalam mempengaruhi pemiliknya. Pamor berbeza-beza antara satu sama lain dan bergantung kepada darjat seseorang itu sama ada rakyat biasa,  golongan pahlawan atau berketurunan raja.

Pemarapan (Sbh)

Proses menenun kosong sebagai permulaan tenun sebelum membuat/ menyongket corak.

Palok

Dulang kayu yang berbentuk seperti perahu.

Palati (Sbh)

lih. peleting.

Pakan

lih. benang pakan.

Paguta (Sbh)

Sebatang buluh (jenis manduri) yang berukuran 365 cm panjang dengan ukur lilit 30 cm untuk menggantung/menyangkut benang yang telah dijadikan lungsin. Dua lubang ditebuk untuk menghasilkan bunyi sebagai tanda ketegangan/rapat benang.

Pagusut (Sbh)

Proses menyusun benang pada suddan untuk dijadikan lungsin. Proses ini berbeza daripada penggulungan kerana kaedah dan peralatannya berbeza daripada tenun di Semenanjung.

Pagsud (Sbh)

Proses mengira benang dan mengukur panjang benang lungsin yang dikehendaki. Proses ini berbeza daripada penganian kerana kaedah dan peralatannya berbeza dengan yang di Semenanjung.

Panaletag (Sbh)

Proses memindah benang lungsin dari suddan ke alat tenun dan memastikan benang tersebut tidak kendur.

Pandai Besi

Merujuk kepada orang yang ahli dalam kerja seni pertukangan besi. Melalui kepekaan terhadap keindahan alam semula jadi, pandai besi memiliki kepintaran, kesabaran, ketekunan dan kemahiran untuk menggabungkan antara keindahan, bentuk dan fungsi ke dalam ciptaan mereka bagi menghasikan produk bermutu tinggi. Produk yang dihasikan daripada besi merupakan alatan senjata dan perkakasan yang digunakan untuk kegunaan seharian seperti keris, parang, pisau, cangkul, lembing dan sebagainya.

Panta

Merupakan salah satu adat tradisi Pepatih di mana panta atau dulang diisi makanan atau kuih muih. Panta ditutup dengan tudung saji, kemudian dibalut dengan kain batik, kain songket atau kain tudung/selendang yang cantik.

Panuggit (Sbh)

Proses mengatur benang lungsin ke celah mata tagah.

Papan Duduk

Bahagian kepala kek yang menjadi tempat duduk penenun.

Papan Gulung

Bahagian hujung kek yang terdiri daripada ibu dan anak papan gulung yang menggulung benang lungsin.

Papan Karat

Alat bantu membuat karat yang berupa papan pendek dan pada tepi atasnya beralur tempat meletakkan geligin, yang digunakan untuk memandu ukuran lilit gelung benang karat.

Pasiga (Sbh)

Bahagian alat tenun Iranun daripada buluh untuk diinjak bagi menegangkan benang lungsin.

Pasung

Bahagian hujung kek yang berupa sepasang kayu yang berlubang di tengahnya yang digantung untuk menempatkan papan gulung.

Patung Moyang

Perkataan ‘Moyang’ digunakan pada patung dan topeng yang dihasilkan oleh masyarakat Orang Asli (khususnya kaum Mah Meri di Pulau Carey). Moyang merujuk kepada nenek moyang mereka yang dipercayai menjadi pengawal kepada kesejahteraan hidup dan berkuasa menjatuhkan hukuman. Kaum Mah Meri mengukir patung dan topeng sebagai tanda penghormatan terhadap roh nenek moyang mereka yang dianggap berkuasa dan patut dihormati.

Pelantakan

Proses menenun dengan merapatkan benang pakan dengan menggunakan jentera semasa menenun. Melantak.

Peleting

Buluh atau plastik untuk menggulung benang tenun. Di Sabah dikenali sebagai palati.

Penempak atau Penempek

Kayu yang mempunyai reka corak dan digunakan untuk membuat corak atau motif pada pasu lban.

Penenunan

Proses membuat kain dengan cara menyilang benang pakan ke dalam benang lungsin dengan menggunakan kek. Dalam tenunan songket, benang emas digunakan dan memerlukan proses menyongket, membilang gigi belalang sert ikat butang. Pungut.

Penganian

Proses menentukan bilangan, ukuran, dan warna benang dari peleting ke anak anian.

Pengaratan

Proses penyediaan karat.

Penggantung Butang

Bahagian hujung kek yang terdiri daripada tali yang diregangkan dengan dua batang kayu, satu diikat atau dipasangkan pada pasung, satu lagi diikatkan atau digantungkan pada bahagian atas tiang kepala kek yang digunakan untuk menggantung butang.

Penggulungan

Proses menggulung benang dari anian pada papan gulung.

Penghubungan

Proses menyambungkan benang lungsin atau benang pakan yang putus sebelum atau semasa ditenun atau menyambungkan benang lungsin baru pada baki benang lungsin yang sudah ditenun untuk mengelakkan mengulang proses kerja awal menenun seperti menyampak dan mengarat untuk meneruskan helaian yang lain. Menghubung.

Pengikat Bena

Bahagian jentera yang terdiri daripada benang asing atau tali untuk mengikat gigi jentera kepada genu.

Pengikat Sumbi

Bahagian sumbi yang terdiri daripada benang yang mengikat kuku sumbi pada kiri kanan sumbi.

Penyampakan

Proses memasukkan benang lungsin ke dalam gigi jentera dengan menggunakan jarum colek. menyampak, menyampok.

Penyisip

Diperbuat daripada buluh, merupakan peralatan yang digunakan semasa proses menyambung bilah anyaman yang putus dan juga penting semasa mengepai atau menyisip semasa proses kemasan pada anyaman.

Pepent (Sbh)

Alat tenun Iranun daripada buluh sumbiling kecil yang berfungsi menutup gigi lungsin apabila menenun.

Perdu

Bahagian pangkal pokok.

Pesa

Bahagian kepala kek yang berfungsi sebagai tempat menggulung kain yang ditenun.

Pijak Karat

lih. kayu pijak karat.

Piring Rahat

Bahagian rahat piring yang berupa kayu bentuk piring untuk menggerakkan tali kelindan.

Pungut

lih. penganian.

Anian

Alat untuk memungut dan menyusun benang lungsin mengikut panjang dan lebar kain yang dikehendaki.

Rahat

Bahagian rahat-ruing yang berfungsi untuk menggulung benang tongkol dari ruing. Terdapat dua jenis rahat, iaitu rahat daun dan rahat piring.

Rahat Daun

Rahat yang pemusing tali kelindannya terdiri daripada jejari kayu atau buluh.

Rahat Piring

Rahat yang pemusing tali kelindannya terdiri daripada kayu yang menyerupai piring.

Rahat-ruing

Alat yang terdiri daripada rahat dan ruing untuk menerai benang tongkol pada peleting.

Ramsah (Sbh)

Tabung buluh bekas air untuk membasahkan benang pakan supaya memudahkan ia rapat semasa ditenun.

Ringka

Rotan yang dianyam di sekeliling pasu Iban, berfungsi sebagai pemegang atau tapak pasu.

Ruin

lih. ruing.

Ruing

Bahagian rahat-ruing yang berfungsi untuk menerai benang tongkol, kemudian digulungkan pada peleting. Terdapat dua jenis ruing iaitu ruing benang emas dan ruing benang pakan. Darwin. Ruin.

Ruing Benang Emas

Ruing yang tali ruingnya terdiri daripada dawai dan digunakan khas untuk menerai benang logam.

Ruing Benang Pakan

Ruing yang tali ruingnya terdiri daripada tali dan digunakan untuk menerai benang pakan.

Sampir

Bahagian sarung keris yang di atas sekali, berbentuk lebar serta tebal. Sampir biasanya diperbuat daripada kayu seperti kemuning atau ada juga yang diperbuat daripada gading. Mulut sampir ditebuk bagi memasukkan mata keris.

Sarung

Pelindung mata senjata yang diperbuat daripada kayu dan terdiri daripada bahagian sampir, batang dan buntut.

Sauk Tangan

Proses memasukkan cuban atau benang emas (benang pakan) ke celah benang lungsin untuk membentuk corak kecil atau bertabur.

Sauk Torak

Proses memasukkan torak (benang pakan) ke celah benang lungsin.

Saulayak (Sbh)

Alat tenun Iranun berupa kayu bulat daripada patimar, berukuran 137 cm panjang yang digunakan sebagai tempat memasang benang dan kayu ini digantung pada paguta.

Sikat

lih. gigi jentera.

Silat

Dalam ukiran kayu tradisional, membentuk motif atau bunga ukir merupakan perkara yang paling penting. Silat merupakan motif atau bunga ukir bagi ukiran timbul dan ukiran tebuk. Silat berperanan untuk menampakkan motif ukiran dalam bentuk tiga dimensi.

Silika

Silika ialah silikon dioksida, iaitu sebatian kimia yang terdiri daripada silikon dan oksigen. Formula kimianya ialah SiO2. Silika wujud banyak dalam mineral pembentuk batu-batu yang dikenali sebagai silikat, yang membentuk sebahagian besar daripada kerak bumi dan mantel.

Simpai

Gelang-gelang (lingkar, bingkai) daripada rotan, logam atau lain-lain untuk mengikat atau meneguhkan sarung parang dan lain-lain.

Sisir

lih. Jentera.

Sompon

Tudung atau penutup kuron.

Songket

lih. menyongket.

Suddan (Sbh)

Alat yang dibuat daripada beroti mempunyai empat tiang, digunakan untuk menentukan bilangan lungsin dan ukuran panjang benang yang dikehendaki (untuk mengani).

Sukur

Penyokong bahagian badan lapohan.

Sumbi

Bahagian kepala kek yang berupa sebilah kayu nibung yang berkuku di kedua-dua hujungnya dan di bahagian tengahnya bergelung tali untuk disangkutkan pada bahagian tengah lerang kain. Digunakan untuk menegangkan lerang kain semasa menenun.

Sungkit

lih. menyongket.

Surud (Sbh)

Tempat mengatur benang lungsin dan merapat kain tenun daripada kulit buluh manduri.

Tagah (Sbh)

Bahagian bergigi antara pepent dan tagak untuk laluan benang. Fungsinya sama dengan jentera tetapi mempunyai bentuk berbeza.

Tagak (Sbh)

Bahagian alat tenun Iranun yang berupa kayu beroti, berukuran 137 cm panjang, sebagai tempat memasang lungsin.

Tali Butang

Tali yang mengikat benang lungsin sebagai tanda corak yang dikehendaki.

Tali Gantung Caman

Bahagian badan kek yang berupa tali yang menggantungkan caman pada alang badan kek.

Tali Gantung Jentera

Bahagian badan kek yang berupa sepasang tali yang menggantungkan jentera pada alang badan kek.

Tali Gantung Karat

Bahagian badan kek yang berupa sepasang tali yang menggantungkan karat pada caman.

Tali Gantung Kayu Pijak Karat

Bahagian badan kek yang berupa sepasang tali yang menggantungkan kayu pijak karat pada karat.

Tali Gantung Pasung

Bahagian hujung kek yang berupa sepasang tali yang menggantung pasung pada alang hujung kek.

Tali Ikat Perak

Bahagian jentera yang berupa tali yang mengikat gerak dengan dagu supaya teguh.

Tali Kelindan

Bahagian rahat yang terdiri daripada gelung tali yang menghubungkan daun rahat dengan kekisi dan memutarkan kekisi apabila daun rahat dipusingkan.

Tali Regang Kek

Bahagian hujung kek yang berupa tali yang diikatkan pada bahagian tengah kayu regang kek dan kayu regang pasung untuk menegangkan benang lungsin.

Tanggam

Sambungan kayu yang diberi bertakuk-takuk supaya dapat dihubungkan rapat-rapat serta kukuh.

Tangan Rahat

Bahagian rahat yang berupa engkol untuk memutarkan piring rahat atau daun rahat. otek-otek.

Tanah Kain

Warna latar (natar) kain.

Tali Ruing

Bahagian ruing yang menghubungkan pasangan daun ruing yang terdiri daripada tali atau dawai bergantung kepada jenis ruing.

Tanglung

Lampu yang bertutup dengan kertas dan lain-lain; lentera kertas.

Tapak Anian

Bahagian anian yang menempatkan anak anian.

Tapak Rahat

Bahagian rahat yang merupakan papan tebal bentuk ‘T’ yang menjadi tapak tiang rahat dan tiang kekisi.

Tapak Ruing

Bahagian ruing yang merupakan kayu yang menjadi asas untuk menegakkan tiang ruing.

Tarohan (Sbh)

Bahagian alat tenun Iranun yang berupa kayu yang berfungsi untuk menegangkan benang lungsin.

Tegenen (Sbh)

Proses menyikat benang berkanji sehingga kering pada bintalah.

Tekat

Tenunan untuk membuat corak pada kain tenun yang diberikan berdasarkan kiraan urat benang lungsim yang disalut sebagai tekat tiga atau lima urat benang lungsin yang disekat sebagai tekat lima. Tenun corak tekat tiga lebih halus jika dibandingkan dengan tekat lima. tekat tiga, tekat lima.

Tekat Lima

lih. tekat

Tekat Tiga

lih. tekat

Tekstur

lih. daging kain

Telinga Kekisi

Lubang yang dibentuk daripada jalinan buluh, rotan atau dawai untuk menempatkan kekisi pada bahagian atas tiang kekisi.

Tempayan

Bekas yang diperlukan untuk merendam bilah pandan mengkuang yang telah dijangka. Proses merendam dilakukan untuk menanggalkan warna hijau pandan mengkuang.

Tagah (Sbh)

Bahagian bergigi antara pepent dan tagak untuk laluan benang. Fungsinya sama dengan jentera tetapi mempunyai bentuk berbeza.

Tagak (Sbh)

Bahagian alat tenun Iranun yang berupa kayu beroti, berukuran 137 cm panjang, sebagai tempat memasang lungsin.

Tali Butang

Tali yang mengikat benang lungsin sebagai tanda corak yang dikehendaki.

Tali Gantung Caman

Bahagian badan kek yang berupa tali yang menggantungkan caman pada alang badan kek.

Tali Gantung Jentera

Bahagian badan kek yang berupa sepasang tali yang menggantungkan jentera pada alang badan kek.

Tali Gantung Karat

Bahagian badan kek yang berupa sepasang tali yang menggantungkan karat pada caman.

Tali Gantung Kayu Pijak Karat

Bahagian badan kek yang berupa sepasang tali yang menggantungkan kayu pijak karat pada karat.

Tali Gantung Pasung

Bahagian hujung kek yang berupa sepasang tali yang menggantung pasung pada alang hujung kek.

Ukiran Tiga Dimensi

Ukiran tiga dimensi adalah ukiran yang dibuat dalam bentuk yang dapat dihayati dalam pelbagai sudut. Ukiran tiga dimensi biasanya dalam bentuk arca, peralatan pertanian, peralatan rumah tangga, congkak, tiang larik dan sebagainya.

Ukiran Tebuk Tembus

Ukiran tebuk tembus adalah proses menebuk permukaan kepingan papan dengan menggunakan gerudi, gergaji atau peralatan mengukir yang bersesuaian bentuk-bentuk bunga atau corak sehingga menembusi kepingan papan tersebut. Ukiran tebuk tembus ini banyak terdapat pada binaan rumah-rumah lama seperti di bahagian selasar, lambur, dinding, pintu, perabot dan mimbar masjid. Antara reka corak atau bentuk bunga ukir yang sering digunakan ialah awan larat, kerawang kaligrafi dan simetri.

Ukiran Timbul

Proses membuat atau mengukir reka corak di atas permukaan papan atau kayu. Terdapat dua teknik ukiran timbul iaitu bersilat dan tidak bersilat. Teknik ukiran ini banyak terdapat pada dinding, struktur utama seni bina, perabot dan sebagainya.

Varnis

Sejenis cat berminyak yang terdiri daripada campuran pelarut dan bahan perekat yang digunakan untuk memelihara dan mengilatkan kayu atau rotan.

Watoh

Seketul batu bulat yang dimasukkan ke dalam lubang silinder untuk memulakan proses pembuatan badan dan dasar pasu kuron.

Wawaron

Sebatang kayu yang mempunyai tangkai atau pemegang bulat digunakan dalam proses pembuatan pasu kuron.

Bekarah (Sbh)

Alat untuk melilit benang berkanji yang kering supaya memudahkan benang tersebut digulung pada lebeda.

Belira

lih. belira besar

Belira Angkat Butang

lih. belira besar